Нуржигитова Айгуль Кумаровна
Алматы облысы Қарасай аудандық білім бөлімі
Қаскелең қаласы КМҚК “Айгөлек” балабақшасы
меңгерушісі
«Steam элементтерін мектепке дейінгі білімге енгізу жолдары»
- STEAM арқылы баланың танымдық белсенділігін дамыту теориясы
Баланың танымдық белсенділігі – оның қоршаған ортаны зерттеуге, жаңа ақпаратты қабылдап, өңдеуге, сұрақ қоюға және өздігінен жауап іздеуге бағытталған ішкі мотивациялық әрекеті. Мектепке дейінгі жаста бұл белсенділік ерекше қарқында дамиды, себебі бала әлемді сезіну мен тәжірибелеу арқылы түсінеді. Психологтар мен педагогтардың зерттеулерінде дәлелденгендей, осы кезеңде қалыптасқан танымдық қызығушылық баланың өмір бойы үйрену қабілетінің іргетасы болып саналады.
Заманауи мектепке дейінгі білім беру жүйесінде баланың танымдық белсенділігін дамытудың тиімді жолдарының бірі – STEAM технологиясын қолдану. Бұл әдіс баланы тек тыңдаушы емес, белсенді зерттеуші және жасаушы тұлға ретінде қалыптастырады. Мұнда білім беру процесі ойын, тәжірибе, шығармашылық және инженерлік тапсырмалар арқылы ұйымдастырылады.
Танымдық белсенділіктің теориялық негіздері
Танымдық белсенділік ұғымының ғылыми негізін П.Я.Гальперин, Л.С.Выготский, Ж.Пиаже, Дж.Дьюи сияқты ғалымдардың еңбектері қалайды. Олар баланың ақыл-ойының дамуы белсенді әрекет пен тәжірибе нәтижесінде жүзеге асатынын дәлелдеген. Выготскийдің «жақын даму аймағы» теориясы бойынша бала жаңа білімді өз бетінше емес, ересек адамның бағыттауы арқылы игереді, кейін оны өз әрекетінде қолдана алады.
Бұл тұрғыда STEAM тәсілі – танымдық белсенділікті арттырудың табиғи құралы. Себебі ол баланың тәжірибе жасау, сұрақ қою, болжам айту, қателесу және қайта сынау әрекеттерін ынталандырады. Әрбір әрекет арқылы бала өзін зерттеуші ретінде сезінеді. Бұл сезім оның танымдық уәжін күшейтеді, ал уәж – белсенділіктің қозғаушы күші.
STEAM технологиясы және белсенді оқыту принциптері
STEAM тәсілінің басты қағидасы – “оқу арқылы жасау” (learning by doing). Бұл принципті алғаш Джон Дьюи енгізген, ал қазіргі педагогикада ол әрекетке негізделген оқытудың өзегі болып табылады. Мектепке дейінгі баланың даму ерекшелігіне сай, ол жаңа білімді тікелей тәжірибе арқылы игереді. Сондықтан STEAM технологиясы баланың когнитивтік процестерін белсендіреді және оның өзіндік ойлау стилін дамытады.
Белсенді оқытуда бала төмендегідей кезеңдерден өтеді:
- Бақылау және қызығушылықтың пайда болуы;
- Сұрақ қою және мәселені анықтау;
- Болжау және шешім іздеу;
- Тәжірибе жасау және нәтиже алу;
- Қорытынды жасап, алған білімін жаңа жағдайда қолдану.
Бұл цикл – баланың табиғи танымдық әрекетінің көрінісі. Ал тәрбиеші осы процесті ұйымдастырушы және бағыттаушы рөлін атқарады.
Танымдық белсенділікті дамыту факторлары
Баланың танымдық белсенділігі үш негізгі фактордың өзара әсері арқылы дамиды:
- Мотивациялық фактор – қызығушылық, таңданыс, ізденіс қажеттілігі.
- Интеллектуалдық фактор – ойлау, талдау, салыстыру, қорытынды жасау қабілеті.
- Эмоциялық фактор – қуану, табысқа жету сезімі, шығармашылық ләззат.
STEAM технологиясы осы үш факторды табиғи үйлестіре алады. Мысалы, бала робот үлгісін құрастыру кезінде оның эмоциясы (қызығушылық), ойлауы (жоспарлау, логика) және мотивациясы (жасауға деген ұмтылыс) бір уақытта іске қосылады.
Танымдық белсенділіктің кезеңдері
- Танымдық қызығушылықтың оянуы.
Бұл кезеңде бала жаңа құбылыспен танысып, “Неліктен?” немесе “Қалай?” деген сұрақтар қоя бастайды. Педагог осы қызығушылықты қолдап, оны зерттеу міндетіне айналдырады. - Ізденіс пен әрекет кезеңі.
Бала бақылау, салыстыру, зерттеу, тәжірибе арқылы өздігінен шешім іздейді. Бұл кезеңде STEAM элементтері белсенді қолданылады: өлшеу, құрастыру, бояу, есептеу, т.б. - Шығармашылық кезең.
Алған білімін қолдану арқылы бала өз идеясын жүзеге асырады. Бұл – жобалық әрекеттің бастауы. Мысалы, бала табиғи материалдардан көпір, кеме, немесе жел диірмені макетін жасайды. - Рефлексия кезеңі.
Бала өз нәтижесін талдайды, жетістігін бағалайды және болашақта нені жетілдіру керек екенін түсінеді.
Бұл кезеңдердің барлығы өзара байланысып, баланың танымдық дамуының үздіксіз процесін құрайды.
STEAM тәсілі арқылы дамитын танымдық процестер
STEAM технологиясы баланың негізгі когнитивтік процестерін дамытады:
- Бақылау: табиғат құбылыстарын, құрылыс материалдарын, пішін мен түстерді байқап көру арқылы байқағыштық артады.
- Салыстыру: әртүрлі заттардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтау.
- Талдау және синтез: күрделі нәрсені бөлшектеу және керісінше, бөлшектерден бүтінді жасау.
- Қорытындылау: тәжірибе нәтижесінен жалпы ереже шығару.
- Жоспарлау және болжау: өз әрекетін алдын ала ойлау және нәтижесін болжау.
Мысалы, бала “Құм мен су қалай әрекеттеседі?” деген сұраққа жауап іздегенде, ол бақылау (су мен құмды араластыру), талдау (нәтижені көру), салыстыру (құрғақ және ылғал құм айырмашылығы), қорытынды жасау (ылғал құм пішінді жақсы ұстайды) әрекеттерін орындайды.
STEAM және шығармашылық ойлау
Танымдық белсенділіктің жоғары деңгейі – шығармашылық ойлау. Баланың “ойлап табу”, “модель жасау”, “жаңаша шешім ұсыну” қабілеттері дәл осы кезеңде қалыптасады. STEAM технологиясы шығармашылық әрекетті қалыптастырудың тиімді ортасын жасайды.
Өнер (Art) компоненті баланың эмоционалдық әлемін дамыта отырып, ғылыми идеяларды бейнелі түрде түсінуге мүмкіндік береді. Ал инженерлік және технологиялық бағыттар баланы нақты әрекетке итермелейді. Осылайша, ғылым мен өнердің өзара байланысы баланың ойлау стилін синтетикалық (яғни, түрлі бағыттарды біріктіретін) деңгейге көтереді.
Мысалы, бала “Жел қалай қозғалыс тудырады?” тақырыбында эксперимент жүргізіп, қағаз жел генераторын жасап көреді. Бұл әрекет кезінде ол ғылым (жел күші), технология (қағазды кесу, бүктеу), инженерия (құрылым құрастыру), өнер (түстер үйлесімі), математика (жоспар өлшемі) элементтерін біріктіреді. Нәтижесінде ол тек білім алмайды, сонымен бірге жаңалық ашады.
Педагогтің рөлі және бағыттау стратегиясы
Танымдық белсенділікті дамытуда педагогтың рөлі айрықша. Ол – ұйымдастырушы, бағыт беруші, серіктес және шабыттандырушы тұлға. Педагогтың басты міндеті – баланың “зерттеуші” болу жағдайын жасау.
Педагог келесі стратегияларды қолдануы тиіс:
- Баланың сұрағын елемеу емес, оны талқылаудың бастамасы ретінде қабылдау.
- Әр баланың идеясын мадақтау және қолдау.
- Қателесуге мүмкіндік беру (қателік – дамудың бір бөлігі).
- Зерттеу процесін асықтырмай, баланың өз қарқынымен орындауына жағдай жасау.
- Сабақ соңында міндетті түрде талдау мен рефлексия кезеңін өткізу.
Мұндай әдістемелік ұстанымдар баланың өзіне деген сенімін арттырып, оқу процесін еркін әрі нәтижелі етеді.
