Логиканы дамытуға арналған жаттығулар жиыны

Байділдаева Айгүл Рымжанқызы
Алматы облысы. Балқаш ауданы
Ақжар ауылы.
«Ж.Бәрібаев атындағы орта мектебі
мектепке дейінгі шағын орталығымен»
мемлекеттік коммуналдық мекемесі
«Балдәурен»шағын орталығы тәрбиешісі

«Логиканы дамытуға арналған жаттығулар жиыны»
әдістемелік құрал

(әдістемелік құрал балабақша тәрбиешілері  және  мектепалды даярлық  мұғалімдеріне  арналған)

 «Алматы облысы білім басқармасының Балқаш ауданы бойынша білім бөлімі» ММ«Ж.Бәрібаев атындағы орта мектебі МДШО» мемлекеттік коммуналдық мекемесі  «Балдәурен»  шағын  орталығы

Құрастырушы:  Байділдаева  Айгүл  Рымжанқызы
«Ж.Бәрібаев атындағы орта мектебі МДШО» мемлекеттік коммуналдық мекемесі  «Балдәурен»  шағын  орталығының тәрбиешісі.

Құрастырушы:
Бұл жинақ балабақша тәрбиешілері  және  мектепалды даярлық  мұғалімдеріне  арналған.  Жинаққа әртүрлі ойындар, жаттығулар, логикалық есептер мен тапсырмалар енгізілген. Балалардың логикалық ойлауын дамыту мақсатында әзірленді.

Түсінік хат
Баланың интеллектуалдық дамуы оның танымдық қабілеттерін жетілдірумен тығыз байланысты. Логикалық ойлау – баланың қоршаған ортаны тану, талдау, салыстыру және қорытынды жасау қабілеттерін дамытатын маңызды құралдардың бірі. Логикалық ойлауды дамыту– баланың әрі қарайғы білім алу үрдісін жеңілдетуге және оның зияткерлік әлеуетін арттыруға көмектеседі.

Бұл жинақ ортаңғы топ, ересек тобына және  мектепалды даярлық    тобындағы балалардың логикалық ойлау дағдыларын қалыптастыруға арналған. Ұсынылған ойындар мен жаттығулар баланың зейінін, есте сақтау қабілетін, салыстыру, талдау, жүйелеу және қорытынды жасау дағдыларын дамытуға бағытталған. Сонымен қатар, тапсырмалар балалардың шығармашылық қабілеттерін жетілдіріп, олардың ойлау икемділігін арттыруға ықпал етеді.

Мақсаты:

• Балалардың логикалық ойлауын дамытуға бағытталған тапсырмалар мен ойындар ұсыну;
• Салыстыру, талдау, қорытынды жасау, сәйкестендіру дағдыларын жетілдіру;
• Зейінін шоғырландыру, есте сақтау және қиялды дамыту;
• Қоршаған ортаны танып-білуге қызығушылығын арттыру.

Міндеті:

1. Салыстыру және топтастыру дағдыларын қалыптастыру (ортақ белгілерін табу, артық затты анықтау, заттар мен құбылыстарды байланыстыру).
2. Себеп-салдарлық байланыстарды анықтау (оқиғалардың реттілігін сақтау, бір құбылыстың екінші құбылысқа әсерін түсіну).
3. Кеңістік пен уақытты бағдарлау (заттардың орналасуын ажырату, уақыт өлшемдерін түсіну).
4. Сандар мен пішіндерді меңгеру (сандық қатынастар, геометриялық фигураларды тану және салыстыру).
5. Есте сақтау және ойлау қабілетін дамыту (суретпен жұмыс, жұмбақтар шешу, лабиринттерден шығу).

Жинақтағы ойындар мен жаттығулар балалардың жас ерекшеліктеріне сай құрастырылған. Олар баланың өздігінен ойлауына, шешім қабылдауына сондай-ақ ойын барысында өз білімін шығармашылық тұрғыда қолдануға мүмкіндік береді.

Бұл материалды ортаңғы топ, ересек топқа және мектепалды даярлық топтарында, сондай-ақ үй жағдайында ата-аналармен бірге қолдануға болады. Логикалық ойлауды дамытуға бағытталған ойындар баланың есте сақтау қабілетін нығайтып, олардың қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Сондықтан жинақты тәрбиешілер, бастауыш сынып мұғалімдері және ата-аналар белсенді түрде пайдалана алады.

МАЗМҰНЫ
I БӨЛІМ: ЛОГИКАНЫ ДАМЫТУҒА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР

1. Салыстыру және топтастыру ойындары

• “Артық затты тап”
• “Қайсысы қайда?”

2. Себеп-салдарлық байланыстар ойындары

• “Не бұрын, не кейін?”
• “Не қайдан шығады?”

3. Сандар және пішіндер ойындары

• “Жоғалған санды тап”
• “Қандай пішін?”
• “Үлкен – кіші”

4. Логикалық есептер мен жұмбақтар

• “Сандар ойыны”
• “Жұмбақтарды шеш”

5. Логикалық тізбектер және лабиринттер

• “Логикалық тізбекті жалғастыр”
• “Дұрыс жолды тап”

II БӨЛІМ: ҚОСЫМША ОЙЫНДАР ЖӘНЕ ЖАТТЫҒУЛАР

6. Кеңістіктік ойлауды дамыту ойындары

• “Оңға, солға, жоғары, төмен”
• “Айна”

7. Қиялды және елестетуді дамыту ойындары

• “Бұл не болуы мүмкін?”
• “Сиқырлы дорба”

8. Ес түйін және зейінді дамыту ойындары

• “Не өзгерді?”
• “Қайсысы бірінші болды?”

9. Сөздік-логикалық ойындар

• “Кім жылдам ойлайды?”
• “Сөз ойыны”

10. Логикалық суреттер және лабиринттер

• “Жасырын суретті тап”
• “Дұрыс жолды тап”

11. Себеп-салдарлық ойындар

• “Неге бұлай?”
• “Себеп пен нәтиже”

12. Байқау және құрылымдық ойындар

• “ Суреттерді сәйкестендір”
• “Құрылысшы”

13. Есте сақтау және логикалық тізбектер

• “Не жетіспейді?”
• “Тізбекті жалғастыр”

14. Сөздік-логикалық ойындар

• “Кім жылдам?”
• “Сөз ойыны”

15. Логикалық есептер мен тапсырмалар

• “Сандарды тап”
• “Теңестіру ойыны”

Қолдану әдістемесі:

• Жаттығулар ойын түрінде ұсынылады, сондықтан балалар оларды қызығушылықпен орындайды.
• Тапсырмалар топтық және жеке жұмысқа арналған.
• Мұғалімдер сабақ барысында, ата-аналар үйде балалармен бірге орындауға пайдалана алады.
• Балалардың жауаптарына ынталандырушы пікір айту, олардың қызығушылығын арттырады.

Күтілетін нәтиже:

• Балалардың логикалық ойлау деңгейі жақсарады;
• Ойлау, есте сақтау және зейін қою қабілеттері артады;
• Қоршаған ортадағы байланыстарды тез түсініп, шешім қабылдай алады;
• Сандар, пішіндер мен кеңістіктегі қатынастарды жақсы меңгереді;
• Шығармашылық және танымдық белсенділігі дамиды.

І. Кіріспе

Мектепке дейінгі кезеңі – баланың интеллектуалды, психологиялық және әлеуметтік дамуына негіз болатын маңызды кезең. Бұл кезеңде балалардың логикалық ойлауын, зейінін, есте сақтау қабілетін және қоршаған ортамен байланысын дамыту ерекше рөл атқарады.

Берілген жинақ ортаңғы топ, ересек топ,  мектепалды даярлық тобындағы балалардың логикалық ойлау қабілетін дамытуға арналған. Тапсырмалар мен жаттығулар жүйелі түрде құрылған және балалардың жас ерекшеліктеріне сай жеңілден күрделіге қарай ұйымдастырылған. Ойын түріндегі тапсырмалар баланың танымдық белсенділігін арттырып, жаңа ақпаратты оңай әрі қызықты қабылдауына көмектеседі.

Жинақтың ерекшеліктері:

• Жаттығулар қызықты әрі ойын түрінде ұсынылған;
• Балалардың жас ерекшеліктеріне сай құрастырылған;
• Топтық және жеке жұмысқа арналған тапсырмалар бар;
• Оқу процесінде, сондай-ақ ата-аналар үйде пайдалана алады.

Бұл жинақ ересек топ тәрбиешілері менмектепалды даярлық тобының тәрбиешілері үшін көмекші құрал бола алады. Сонымен қатар, ата-аналар балаларының логикалық ойлауын дамыту үшін осы материалдарды үй жағдайында да қолдана алады.

1. САЛЫСТЫРУ ЖӘНЕ ТОПТАСТЫРУ ОЙЫНДАРЫ
2. “Артық затты тап”

Мақсаты: Баланың ойлау қабілетін, салыстыру және талдау дағдыларын дамыту.

Қажетті материалдар: Суреттер немесе заттар.

Ойын ережесі: Балаларға 4-5 зат немесе сурет көрсетіледі, оның ішіндегі біреуі басқалардан ерекшеленеді. Бала артық затты тауып, себебін түсіндіреді.

Мысал:

• 3 жеміс (алма, банан, өрік) және бір көкөніс (қияр).
• 3 үй жануары (мысық, ит, қой) және бір жабайы аң (аю).

2. “Қайсысы қайда?”

Мақсаты: Баланың қоршаған ортаны тану дағдысын дамыту.

Ойын ережесі: Балалар заттарды тиісті орындарымен сәйкестендіреді.

Мысал:

• Шанышқы – асхана
• Кітап – мектеп
• Кеме – су

1. СЕБЕП-САЛДАРЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР ОЙЫНДАРЫ
2. “Не бұрын, не кейін?”

Мақсаты: Баланың оқиғалардың реттілігін анықтау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балаларға бірнеше сурет немесе оқиға беріледі. Олар не бұрын, не кейін болатынын анықтайды.

Мысал:

• Бұлт пайда болды → Жаңбыр жауды → Күн шықты (дұрыс реттілік).

4. “Не қайдан шығады?”

Мақсаты: Баланың логикалық байланыстарды түсінуін дамыту.

Ойын ережесі: Балалар заттарды олардың пайда болу көзімен сәйкестендіреді.

Мысал:

• Сүт – сиырдан
• Жұмыртқа – тауықтан
• Ұн – бидайдан

III. САНДАР ЖӘНЕ ПІШІНДЕР ОЙЫНДАРЫ

5. “Жоғалған санды тап”

Мақсаты: Баланың сандар тізбегін ретімен орналастыру қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балаларға ретімен орналасқан сандар беріледі, бірақ кейбір сандар жоқ. Олар жоғалған санды табуы керек.

Мысал:

• 1, 2, …, 4, 5 (жоғалған сан – 3).

6. “Қандай пішін?”

Мақсаты: Баланың геометриялық пішіндерді тану және ажырату қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балалар белгілі бір пішінге ұқсас заттарды атауы керек.

Мысал:

• Дөңгелек – доп
• Шаршы – терезе
• Үшбұрыш – шатыр

7. “Үлкен – кіші”

Мақсаты: Балалардың салыстыру және талдау дағдыларын қалыптастыру.

Ойын ережесі: Балалар екі заттың өлшемін салыстырады.

Мысал:

• Алма мен қауын (қауын үлкен).
• Тышқан мен арыстан (арыстан үлкен).

1. ЛОГИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕР МЕН ЖҰМБАҚТАР
2. “Сандар ойыны”

Мақсаты: Баланың сандық есептерді шешу қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім сандық есептер оқиды, балалар дұрыс жауап береді.

Мысал:

• 2 алмаға 1 алма қоссаң, неше алма болады? (Жауабы: 3).
• 3 бала ойын ойнап жүр. Егер оларға тағы 2 бала қосылса, неше бала болады? (Жауабы: 5).

9. “Жұмбақтарды шеш”

Мақсаты: Балалардың логикалық ойлауын, есте сақтау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім жұмбақ оқиды, балалар дұрыс жауабын табады.

Мысал:

• Қараңғыда жымыңдайды,

Көзді тартып қызықтырады. (Жауабы: жұлдыз).

• Өзі судан шықпайды,

Жүрсе де су ақпайды. (Жауабы: балық).

1. ЛОГИКАЛЫҚ ТІЗБЕКТЕР ЖӘНЕ ЛАБИРИНТТЕР
2. “Логикалық тізбекті жалғастыр”

Мақсаты: Баланың заңдылықтарды анықтау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балаларға суреттер тізбегі беріледі, соңғы элементті табу ұсынылады.

Мысал:

• Күн → Ай → Күн → Ай → …? (Жауабы: Күн).
• 1, 3, ..7,  (Жауабы: 5).

11. “Дұрыс жолды тап”

Мақсаты: Балалардың зейінін және кеңістікте бағдарлау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балалар лабиринт ішінен дұрыс жолды табуы керек.

1. КЕҢІСТІКТІК ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ ОЙЫНДАРЫ
2. “Оңға, солға, жоғары, төмен”

Мақсаты: Баланың кеңістіктік бағыттарды түсінуін дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім командалар береді, балалар сол бағытта қозғалады.

Мысал:

• “Қолыңды жоғары көтер!”
• “Оң жағыңдағы баламен қол алыс!”
• “Есіктің қай жақта екенін көрсет!”

13. “Айна”

Мақсаты: Баланың зейінін және кеңістікте бағдарлауын дамыту.

Ойын ережесі: Бір бала қимыл жасайды, ал екінші бала оны дәл қайталайды.

VII. ҚИЯЛДЫ ЖӘНЕ ЕЛЕСТЕТУДІ ДАМЫТУ ОЙЫНДАРЫ

14. “Бұл не болуы мүмкін?”

Мақсаты: Баланың қиялын және шығармашылық ойлауын дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім бір затты көрсетеді, балалар оның қандай басқа нәрсеге ұқсайтынын айтады.

Мысал:

• Қасық – қайыққа ұқсайды.
• Бұлт – мақтаға ұқсайды.
• Кітап – үйге ұқсайды.

15. “Сиқырлы дорба”

Мақсаты: Баланың сезімталдық қабілетін және елестетуін дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім дорбаға бірнеше зат салады. Балалар қолымен сипап, көзін жұмып тұрып, қандай зат екенін табуы керек.

VIII. ЕС ТҮЙІН ЖӘНЕ ЗЕЙІНДІ ДАМЫТУ ОЙЫНДАРЫ

16. “Не өзгерді?”

Мақсаты: Баланың назарын және есте сақтау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балаларға 4-5 зат көрсетіледі, содан кейін бір затты алып тастайды. Балалар қандай заттың жоқ екенін табуы керек.

17. “Қайсысы бірінші болды?”

Мақсаты: Баланың оқиғаларды ретімен орналастыру қабілетін жетілдіру.

Ойын ережесі: Мұғалім суреттерді немесе оқиғалар тізбегін береді, балалар дұрыс ретпен орналастырады.

Мысал:

1. Күн шықты.
2. Адамдар жұмысқа кетті.
3. Күн батты.
4. СӨЗДІК-ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР
5. “Кім жылдам ойлайды?”

Мақсаты: Баланың сөздік қорын және ойлау жылдамдығын дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім белгілі бір тақырып айтады, балалар сол тақырыпқа қатысты мүмкіндігінше көп сөз айтуы керек.

Мысал:

• “Жемістер” тақырыбына – алма, алмұрт, өрік, жүзім, т.б.
• “Үй жануарлары” тақырыбына – сиыр, ит, мысық, қой, т.б.

19. “Сөз ойыны”

Мақсаты: Балалардың логикалық ойлауын және есте сақтау қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Бір бала бір сөз айтады, келесі бала сол сөздің соңғы әрпінен басталатын жаңа сөз ойлап табады.

Мысал:

• “Алма” – “арба” – “айна” – “аспан” …

1. ЛОГИКАЛЫҚ СУРЕТТЕР ЖӘНЕ ЛАБИРИНТТЕР
2. “Жасырын суретті тап”

Мақсаты: Баланың назарын және ұсақ бөлшектерді көру қабілетін дамыту.

Ойын ережесі: Балалар күрделі суреттер ішінен жасырын тұрған суретті табуы керек.

Мысал:

• Орман суретінен жасырын тұрған қоянды табу.

21. “Дұрыс жолды тап”

Мақсаты: Баланың кеңістіктік ойлауын дамыту.

Ойын ережесі: Балалар лабиринт ішінен дұрыс жолды тауып, шығу нүктесіне жетуі керек.

1. СЕБЕП-САЛДАРЛЫҚ ОЙЫНДАР
2. “Неге бұлай?”

Мақсаты: Баланың логикалық ойлауын дамыту.

11

Ойын ережесі: Мұғалім сұрақ қояды, балалар оған логикалық жауап береді.

Мысал:

• Неге жаңбыр жауған кезде жер ылғал болады?
• Неге күн шыққанда жарық болады?

23. “Себеп пен нәтиже”

Мақсаты: Баланың себеп-салдарлық байланыстарды түсінуін дамыту.

Ойын ережесі: Мұғалім бір оқиғаны айтады, балалар оның себебін немесе салдарын айтуы керек.

Мысал:

• Балалар сыртқа шықты, бәрі қолшатыр ұстаған. (Себебі: жаңбыр жауып тұр).
• Жер тайғақ болып кетті. (Себебі: қар еріді немесе жаңбыр жауды).

XII. БАЙҚАУ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ОЙЫНДАР

23. “Суреттерді сәйкестендір”

Мақсаты: Баланың заттар арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды табу қабілетін дамыту.

Ойын ережесі:

• Балаларға жұп суреттер беріледі (мысалы, толық алма және тістелген алма).
• Олар дұрыс сәйкестендіруді жасайды және айырмашылықтарын сипаттайды.

24. “Құрылысшы”

Мақсаты: Кеңістіктік ойлау мен логикалық байланысты дамыту.

Ойын ережесі:

• Балаларға кубиктер немесе конструкторлар беріледі.
• Мұғалім белгілі бір құрылым үлгісін көрсетеді, ал балалар оны қайталайды.

XIII. ЕСТЕ САҚТАУ ЖӘНЕ ЛОГИКАЛЫҚ ТІЗБЕКТЕР

25. “Не жетіспейді?”

Мақсаты: Есте сақтау қабілетін жақсарту.

Ойын ережесі:

• Балаларға бірнеше зат немесе сурет көрсетіледі.
• Көздерін жұмған кезде бір зат алынып тасталады.
• Олар қай заттың жоқ екенін айтуы керек.

26. “Тізбекті жалғастыр”

Мақсаты: Логикалық заңдылықтарды анықтау.

Ойын ережесі:

• Балаларға белгілі бір ретпен орналасқан суреттер немесе заттар көрсетіледі (мысалы, 1, 2, 3, … немесе үшбұрыш, төртбұрыш, …).
• Олар қандай элементтің келесі болатынын анықтауы керек.

XIV. СӨЗДІК-ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР

27. “Кім жылдам?”

Мақсаты: Жылдам ойлау және сөздік қорын кеңейту.

Ойын ережесі:

• Мұғалім белгілі бір тақырып (мысалы, “Жемістер”) айтады.
• Балалар сол тақырыпқа сәйкес сөздерді кезекпен атап өтеді.
• Кім тез жауап бермесе, ойыннан шығады.

28. “Сөз ойыны”

Мақсаты: Логикалық байланыстарды анықтау.

Ойын ережесі:

• Бір бала сөз айтады, келесі бала сол сөздің соңғы әрпінен басталатын сөз ойлап табады.
• Ойын осылай жалғаса береді.

1. ЛОГИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
2. “Сандарды тап”

Мақсаты: Баланың математикалық қабілетін дамыту.

Ойын ережесі:

• Мұғалім бір санды сипаттап береді, балалар оны табады.

Мысал:

• “Бұл сан 3-тен артық, бірақ 6-дан кем.” (Жауабы: 4 немесе 5).
• “Теңестіру ойыны”
  Мақсаты: Баланың логикалық есептерді шешу дағдысын қалыптастыру.

Ойын ережесі:

• Мұғалім таразының бір жағына алма, екінші жағына доп қойылған суретті көрсетеді.
• Балалар қандай зат ауыр немесе жеңіл екенін анықтайды.

ҚОРЫТЫНДЫ
Баланың логикалық ойлау қабілетін дамыту – оның танымдық және зияткерлік дамуының маңызды бөлігі. Мектепке дейінгі кезеңінде балалардың ойлау процестерін жетілдіру олардың болашақта білімді тез қабылдап, қоршаған ортадағы заңдылықтарды тереңірек түсінуіне ықпал етеді.

Осы жинақта ұсынылған ойындар мен жаттығулар балалардың зейінін, есте сақтауын, салыстыру, талдау, жүйелеу және қорытынды жасау дағдыларын дамытады. Балалар үшін ойын – негізгі оқу құралы болғандықтан, олар тапсырмаларды қызығушылықпен орындайды және өз бетімен ойлау қабілеттерін шыңдайды.

Жинақты қолдану нәтижелері:

• Балалардың логикалық ойлау деңгейі артады;
• Байқағыштық, салыстыру, талдау және қорытынды жасау дағдылары дамиды;
• Сандық, кеңістіктік түсініктері қалыптасады;
• Шығармашылық ойлау қабілеттері жетілдіріледі;
• Оқу іс-әрекетіне қызығушылығы мен ынтасы артады.

Бұл жинақ мектепке дейінгі ұйым педагогтеріне, бастауыш сынып мұғалімдеріне және ата-аналарға баланың логикалық ойлауын тиімді дамытуда әдістемелік көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Логикалық жаттығулар мен ойындар балалардың танымдық қабілеттерін жетілдірумен қатар, олардың өз бетімен шешім қабылдауына, жаңа нәрсені үйренуге деген қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Сондықтан бұл материалды оқу үрдісінде жүйелі түрде қолдану баланың жан-жақты дамуына оң әсерін тигізеді.

Балалармен логикалық ойындарды ойнау – олардың болашақтағы табысты оқуына жасалған маңызды қадам. Осы жинақтағы тапсырмаларды орындау арқылы балалар ойлауға үйренеді, ал ойлауды үйренген бала – кез келген салада жетістікке жете алатын тұлға.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Бейсенбаева, Б.Е. (2015). Педагогика негіздері. Алматы: Мектеп.
2. Ермекова, З.Ә. (2014). Мектепке дейінгі педагогика. Алматы: Арман-ПВ.
3. Қалиев, С. (2016). Мектепке дейінгі білім беру мен тәрбие. Астана: Фолиант.
4. Мұхамбетжанова, С.Р. (2017). Мектепалды дайындық сыныбында балалардың тілін дамыту әдістемесі. Алматы: ТОО «Рауан».
5. Назарова, Р.Т. (2013). Бала тілі: теория мен практика. Алматы: Қайнар.
6. Жүнісова, Ә.С. (2012). Балабақшадағы ойын арқылы тіл дамыту. Астана: Қазақ университеті.
7. Хасанова, Ж.С. (2018). Мектепке дейінгі білім беру саласындағы ойын түрлері. Алматы: Тарихи баспа.
8. Сейітжанова, Р.К. (2019). Мектепалды дайындық және сөйлеу тілі дамыту. Алматы: Білім.
9. Айтқұлова, С.М. (2010). Балалар тілін дамытуда ойынның рөлі. Журнал «Педагогика ғылымдары», 4.
10. Баянов, М. (2018). Балабақшадағы балаларды тіл дамыту әдістемесі. Алматы: ЖШС «Қазақ энциклопедиясы».