Мұхтарова Динара Махмутқызы
Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті
қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары арқылы ұлттық құндылықтарды оқушы бойына сіңіру
Кіріспе
Қазіргі қоғамдағы ең маңызды мәселелердің бірі – жас ұрпақтың бойында ұлттық сана, ұлттық рух, туған тілге құрмет, ата дәстүрге адалдық сияқты құндылықтарды сақтап қалу. Ғылым мен технология дамыған, ақпарат ағыны күшейген, жаһандану ықпалы тереңдеген кезеңде ұлттық болмысты жоғалтпай, жас буынның санасына рухани негіз қалыптастыру – білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Бұл міндетті жүзеге асыруда қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің орны ерекше.
Қазақ тілі – ұлттың жаны, рухы, дүниетанымы, тарихи жады. Ал әдебиет – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесінің көркем көрінісі. Тіл мен әдебиет сабақтары арқылы оқушы ана тілінің байлығын таниды, сөз қадірін түсінеді, ұлттық мінезді, салт-дәстүрді, тарихты, дүниетанымды меңгереді. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқыту тек білім беру емес, ұлттық тәрбие беру, тұлға қалыптастыру ісімен тікелей байланысты.
Ұлттық құндылық ұғымы және оның тәрбиелік маңызы
Ұлттық құндылықтар – белгілі бір халықтың болмысын айқындайтын, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан рухани, мәдени, тарихи, адамгершілік мұралар жүйесі. Оған тіл, дін, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, өнер, тарих, туған жерге сүйіспеншілік, үлкенге құрмет, кішіге ізет, отбасы құндылығы, еңбекқорлық, намыс, ар-ождан, бірлік, бауырмалдық сияқты қасиеттер жатады.
Оқушы бойына ұлттық құндылықтарды сіңіру – оны тек «қазақы тәрбиеге» баулу емес, өз тамырын танитын, елінің мәдениетін құрметтейтін, рухани иммунитеті мықты, адами қасиеті жоғары азамат тәрбиелеу деген сөз. Ұлттық құндылықпен сусындаған бала өз тілін қадірлейді, өз мәдениетін менсінбейді емес, мақтан тұтады, өзгені де құрметтеуді үйренеді. Бұл – тұлғаның тұтастығын қалыптастыратын маңызды негіз.
Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің ұлттық тәрбие берудегі рөлі
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының тәрбиелік мүмкіндігі өте мол. Қазақ тілі сабағында мақал-мәтел, тұрақты тіркес, шешендік сөз, мәтін, диалог, эссе, мазмұндама, шығарма арқылы оқушы тілдің байлығын, халық даналығын, ұлттық ойлау жүйесін таниды. Ал әдебиет сабағында ақын-жазушылар шығармалары арқылы халықтың тарихы, арман-мұраты, күресі, дүниетанымы, адамгершілік ұстанымы, эстетикалық талғамы беріледі.
Мысалы, Абай шығармалары арқылы адамгершілік, білім, еңбек, әділет ұғымдары танытылады. Мағжан поэзиясы ұлттық рух пен еркіндік идеясын сіңіреді. Мұқағали жырлары туған жерге, анаға, адамға деген сүйіспеншілікті тәрбиелейді. Бейімбет, Сәкен, Ілияс, Мұхтар, Ғабит шығармаларында қазақ қоғамының өмірі, ұлттық мінез, дәстүр, әлеуметтік сана кең көрініс тапқан. Осындай мұралармен сусындаған оқушының рухани дүниесі байиды.
Ұлттық құндылықтарды сіңірудің тиімді жолдары
- Мәтін мазмұнын ұлттық тәрбиеге бағыттау
Қазақ тілі сабағында берілетін мәтіндердің мазмұны ұлттық құндылықтарды насихаттауға қызмет етуі керек. Мысалы, отбасы, ана тілі, туған жер, салт-дәстүр, ұлттық тағам, қолөнер, батырлар, билер, ұлы тұлғалар, тарихи орындар туралы мәтіндер арқылы оқушының ұлттық танымы қалыптасады. Мәтінді оқып қана қоймай, оның тәрбиелік идеясын ашу, өмірмен байланыстыру, оқушы пікірін тыңдау өте маңызды.
Мәселен, «Қонақжайлық», «Бата беру дәстүрі», «Наурыз мейрамы», «Домбыраның қасиеті», «Жеті ата ұғымы» сияқты тақырыптар бойынша оқушы өз отбасындағы тәжірибемен бөліссе, сабақтың әсері күшейеді. Бұл тек ақпарат беріп қоймай, ұлттық құндылықты ішкі сенімге айналдыруға көмектеседі.
- Көркем шығарманы өмірмен байланыстыра талдау
Әдебиет сабағында ұлттық құндылықты сіңірудің ең әсерлі жолы – көркем шығарманы оқушы өмірімен байланыстыра талдау. Шығармадағы кейіпкер мінезі, ата-анаға құрмет, елге қызмет, достық, намыс, әділет, адалдық, мейірім сияқты қасиеттерді бүгінгі өмірмен сабақтастыру керек. «Бұл кейіпкерден қандай қасиет үйренуге болады?», «Осы мәселе қазір қоғамда бар ма?», «Сен қандай шешім ұсынар едің?» деген сұрақтар оқушыны тек мәтінді түсінуге емес, одан тәрбие алуға жетелейді.
Мысалы, Абайдың қарасөздерін талдағанда білім, еңбек, мінез, ар-ұят туралы ойларды қазіргі жасөспірім өмірімен байланыстыруға болады. Ал батырлар жырын өткеннің мұрасы ретінде ғана емес, отансүйгіштік пен намыс мектебі ретінде түсіндіру маңызды.
- Халық ауыз әдебиетін тиімді пайдалану
Ұлттық құндылықтың алтын арқауы – халық ауыз әдебиеті. Ертегілер, аңыздар, шешендік сөздер, мақал-мәтелдер, батырлар жыры, тұрмыс-салт жырлары, айтыс өнері – бұлардың барлығы жас ұрпаққа тәрбие берудің қуатты құралы. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ауыз әдебиеті үлгілерін тек мазмұндау деңгейінде қалдырмай, оның тәрбиелік, танымдық, тілдік ерекшелігін ашып көрсету қажет.
Мақал-мәтелдер арқылы еңбек, бірлік, сабыр, білім, ата-ана қадірі сияқты ұғымдарды түсіндіруге болады. Шешендік сөздер оқушыны тапқырлыққа, әділдікке, сөз қадірін түсінуге баулиды. Батырлар жыры ерлік пен елдік рухты қалыптастырады. Осылайша халық мұрасы арқылы оқушы бойында ұлттық сана тереңдей түседі.
- Сабақта ұлттық мазмұндағы шығармашылық тапсырмалар беру
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру үшін тек түсіндіру жеткіліксіз, оны әрекетке айналдыру қажет. Сол үшін сабақта ұлттық мазмұндағы шығармашылық тапсырмалар берген тиімді. Мысалы, «Отбасымдағы бір дәстүр», «Әжемнен естіген өнеге», «Мен мақтан ететін қазақ қызы/ұланы», «Туған жердің киелі орындары», «Домбыра – ұлт үні», «Менің ауылымның тарихы» тақырыптарында эссе, жоба, сұхбат, бейнеролик, презентация жасату – өте пайдалы.
Мұндай тапсырмалар оқушыны өз отбасымен, өз ортасымен, өз тарихымен қайта қауыштырады. Ол ақпаратты сырттан алмайды, өз өмірінен іздейді. Бұл ұлттық құндылықты жүрекпен қабылдауға ықпал етеді.
- Мұғалімнің тілдік және тұлғалық үлгісі
Оқушыға ұлттық құндылықты сіңіруде мұғалімнің жеке тұлғасы да үлкен рөл атқарады. Мұғалімнің ана тіліне құрметі, сөз саптауы, әдеби тілде сөйлеуі, ұлттық мәдениетке көзқарасы, киім киісі, оқушымен қарым-қатынасы – бәрі тәрбие құралы. Егер мұғалім өзі қазақ тілінің байлығын сүйіп қолданса, әдебиетті құрметпен оқытса, ұлттық дүниетанымды сабақта табиғи түрде көрсетсе, оқушы оны қабылдайды
Қазіргі кезеңдегі міндеттер
Бүгінгі таңда ұлттық құндылықтарды оқытуда бірнеше маңызды міндет алға шығып отыр. Біріншіден, ұлттық құндылықты құр ұран емес, өмірлік тәжірибемен байланыстыра жеткізу қажет. Екіншіден, оқушыны жалықтыратын жаттанды насихаттан гөрі, ойландыратын, сезіндіретін, әрекетке итермелейтін сабақ үлгілерін көбейту керек. Үшіншіден, цифрлық дәуірде ұлттық мазмұнды жаңа форматта ұсыну маңызды: подкаст, бейнесабақ, әдеби челлендж, жоба, сұхбат, шығармашылық контент арқылы да ұлттық тәрбиені күшейтуге болады.
Қорытынды
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары – ұлттық құндылықтарды оқушы бойына сіңірудің ең қуатты алаңы. Ана тілі арқылы бала ұлттың рухын таниды, әдебиет арқылы оның жан дүниесін, тарихын, арманын, адамгершілік мұратын сезінеді. Сондықтан бұл пәндерді оқыту – тек білім беру емес, ұлттық сана қалыптастыру, рухани тәрбие беру, елін сүйетін ұрпақ өсіру міндеті. Сабақта ұлттық мазмұнды мәтіндерді тиімді пайдалану, көркем шығарманы өмірмен байланыстыра талдау, халық ауыз әдебиетін кеңінен қолдану, шығармашылық тапсырмалар беру, мұғалімнің өзі үлгі болуы – осы жұмыстың нәтижесін арттырады. Ұлттық құндылықпен тәрбиеленген ұрпақ қана тілін, ділін, елін сақтап, болашаққа нық қадам басады.
