Айдашева Диана Аманжоловна,
Павлодар облысы
Ертіс ауданы
«№4 Ертіс ЖОББМ» КММ-нің басшысы.
Білім деңгейін көтерудің тиімді жолдары:теориядан нәтижелі практикаға
ХХІ ғасыр білім беру кеңістігіндегі басты бағыт – оқушыға тек дайын фактілер мен мәліметтер жиынтығын меңгерту емес, оның бойында алған білімін өмірлік жағдаяттарда саналы қолдана алу, талдау және сыни тұрғыдан бағалау дағдыларын қалыптастыру болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, білім сапасын арттыру мәселесі – кез келген заманауи білім беру мекемесінің стратегиялық даму бағытын, оның бәсекеге қабілеттілігі мен адами капиталдың деңгейін айқындайтын басты өлшемшарт.
Білім сапасы – бұл тек тоқсандық немесе жылдық академиялық үлгерім көрсеткіштерінің, пайыздық есептердің жиынтығы ғана емес. Бұл – мұғалімнің әдістемелік шеберлігінің, сабақ мазмұнының өмірмен байланысының, бағалау жүйесінің әділдігі мен оқушының ішкі уәжін (мотивациясын) арттыратын қолайлы ортаның өзара үйлесім табуынан туындайтын кешенді нәтиже.
І. Білім сапасын қамтамасыз етудің педагогикалық және әдістемелік негіздері. Сапалы білім беру үдерісін құру және оны тиімді басқару бірқатар іргелі дидактикалық ұстанымдарға сүйенеді. Осы қағидалардың сабақ барысында жүйелі жүзеге асырылуы білім сапасының тұрақты өсімін қамтамасыз етеді:
Мақсаттылық пен нәтижеге бағыттылық: Әрбір сабақтың мақсаты SMART форматында (нақты, өлшемді, қолжетімді, шынайы және уақыты шектелген) құрылуы тиіс. Оқушы сабақтың басында «Мен бүгін не үйренемін?» және «Ол маған не үшін қажет?» деген сұрақтарға нақты жауап алуы шарт. Мақсаты бұлыңғыр сабақтың нәтижесі де тұрақсыз болады.
Ғылымилық пен жүйелілік қағидасы: Оқу материалы ғылыми тұрғыдан дәл, сонымен бірге оқушының жас ерекшелігіне, қабылдау деңгейіне сай болуы керек. Ақпараттардың қарапайымнан күрделіге қарай логикалық бірізділікпен берілуі оқушының санасында біртұтас білім жүйесін қалыптастырады.
Белсенділік пен саналылық: Заманауи сабақта оқушы дайын ақпаратты пассивті түрде қабылдаушы, тек тыңдаушы рөлінен шығуы тиіс. Ол – ақпаратты іздеуші, өңдеуші, талдаушы және өз бетімен қорытынды жасаушы деңгейіне көтерілгенде ғана білімді саналы меңгеру үдерісі жүреді.
Дамытушы кері байланыс және критериалды бағалау: Бағалау – оқушыны жазалау немесе тек таңба қою құралы емес, оның даму траекториясын айқындайтын механизм. Мұғалімнің уақытылы берген сыни әрі қолдаушы сипаттағы кері байланысы оқушыға өз қатесін түсінуге және алға ілгерілеуге мүмкіндік береді.
ІІ. Оқу үдерісінің нәтижелілігіне ықпал етуші негізгі факторлар
Мектеп ортасында білім сапасының жоғарылауы немесе төмендеуі бірнеше өзара байланысты факторлардың әсерінен болады. Оларды үш үлкен блокқа бөліп қарастыруға болады:
- Педагогтің кәсіби және әдістемелік құзыреттілігі
Мұғалім – білім беру жүйесінің бас тұлғасы. Оның өз пәнін терең білуі жеткіліксіз, сол білімді оқушыға заманауи инновациялық технологиялар (СТО, STEM, жобалау әдістері) арқылы жеткізе алу шеберлігі маңызды. Оған қоса, мұғалімнің цифрлық сауаттылығы, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды орынды қолдана алуы сабақтың динамикасын арттырады.
- Оқушының ішкі уәжі (мотивациясы)
Сыртқы мәжбүрлеу арқылы берілген білім тұрақсыз келеді. Оқушының танымдық қызығушылығын ояту, оның сабаққа деген жауапкершілігін қалыптастыру – білім сапасының кепілі. Мұнда баланың өзін-өзі реттеу (метакогнитивтік) дағдыларын дамыту маңызды рөл атқарады.
- Психологиялық қолайлы орта және саралап оқыту
Сыныптағы әр баланың оқу қарқыны, есте сақтау және қабылдау ерекшеліктері әртүрлі. Сондықтан сабақты жоспарлау барысында саралау (дифференциация) ұстанымын қолдану, яғни дарынды балаларға ізденісті қажет ететін, ал үлгерімі төмен оқушыларға қолдау көрсететін деңгейлі тапсырмалар дайындау қажет. Сыныпта қателесуден қорықпайтын, өзара сыйластыққа негізделген ахуал орнауы тиіс.
ІІІ. Практикалық қолданыс: Өмірмен байланыс және жағдаяттық тапсырмалар. Теориялық білімді практикамен ұштастырудың тиімділігін көрсету үшін педагогикалық тәжірибеде кеңінен қолданылатын Кейс-стади (жағдаяттарды талдау) әдісінен мысал келтірейік.
Оқушылардың сыни ойлауын, мәселені анықтау және шешім қабылдау дағдыларын дамыту мақсатында сабақ барысында келесідей нақты өмірлік жағдаятты топтық талқылауға ұсынуға болады.
Педагогикалық жағдаяттық тапсырма (Кейс):
«Мектептегі жоғары сынып оқушысы соңғы тоқсанда сабақ үлгерімін айтарлықтай төмендетіп алды. Ол сабақтарға жүйелі дайындалмайды, үй тапсырмасын жиі орындамайды және уақытының көп бөлігін әлеуметтік желілерде пайдасыз ақпарат қараумен өткізеді. Осының салдарынан оның пәндер бойынша білім сапасы мен тоқсандық көрсеткіштері төмендеп кетті».
Оқушыларға қойылатын талдау сұрақтары мен тапсырмалар:
- Мәселені айқындау: Бұл жағдайдағы негізгі проблема қандай? Оқушының сабақ үлгерімінің төмендеуіне қандай сыртқы және ішкі факторлар әсер етті деп ойлайсыздар?
- Салдарды талдау: Мұндай жауапкершіліксіздік пен уақытты тиімсіз пайдалану оқушының болашақ білім сапасына, емтихан нәтижелеріне және тұлғалық дамуына қалай әсер етеді?
- Шешім ұсыну: Осы оқушының орнында болсаңыздар, білім сапасын қайта қалпына келтіру үшін қандай нақты қадамдар жасар едіңіздер? Күн тәртібі мен уақытты басқарудың (тайм-менеджмент) қандай жоспарын ұсынасыздар?
Бұл тапсырманың тиімділігі: Оқушылар дайын ережені жаттамайды, керісінше, сырттай берілген кейіпкердің мәселесін талдау арқылы өздерінің де оқу әрекетіне рефлексия жасайды. Жауапкершілікті, уақытты жоспарлауды үйренеді. Бұл – білімнің функционалдық сипатқа көшуінің айқын көрінісі.
Қорытынды.
Білім сапасын арттыру – науқандық жұмыс емес, ол мектептің ішкі бақылау жүйесін, әдістемелік мәдениетін, әрбір мұғалімнің шығармашылық ізденісі мен ата-аналар қауымдастығының қолдауын біртұтас арнаға тоғыстыратын жүйелі әрі үздіксіз үдеріс.
Мұғалім тек ақпарат беруші рөлінен сыныптағы зерттеу, талдау жұмыстарын бағыттаушы, үйлестіруші (фасилитатор) деңгейіне көтерілгенде ғана оқушының білім алуға деген шынайы құштарлығы оянады. Тек осындай жүйелі педагогикалық-әдістемелік тәсілдерді қолдану арқылы ғана біз заманауи қоғамның талаптарына жауап бере алатын, бәсекеге қабілетті, сапалы біліммен қаруланған саналы тұлғаны тәрбиелей аламыз.
